Suriye'de Nohut Pazarı: Türk İhracatçıları İçin Fırsatlar ve Riskler

Nohut, Ortadoğu mutfağının belki de en köklü ürünlerinden biri. Humus, felafel, mücedere gibi bölgenin en çok tüketilen yemeklerinin temel malzemesi olan nohut, Suriye'de sadece bir tarım ürünü değil, aynı zamanda gündelik hayatın ve beslenme kültürünün ayrılmaz bir parçası. Ancak son on beş yılda yaşanan iç savaş, tarımsal üretim kapasitesini derinden sarstı ve Suriye'yi, geleneksel olarak kendine yeten bir üretici konumundan giderek dışa bağımlı bir pazara dönüştürdü. Bu yazıda, Suriye'de nohutun tarımsal ve ticari tablosunu, güncel dış ticaret dinamiklerini ve Türk ihracatçıları açısından ortaya çıkan fırsatları ele alacağız.

Suriye'de Nohutun Tarımsal Arka Planı

Suriye, tarihsel olarak baklagil üretiminde bölgenin önemli oyuncularından biriydi. Ülkenin kuzeyi ve kuzeydoğusu -özellikle Halep, Hasekê (Haseke) ve Rakka çevresi- hem buğday hem de nohut, mercimek gibi baklagillerin yetiştirildiği verimli tarım havzalarıydı. Savaş öncesi dönemde Suriye, kendi iç talebinin büyük bölümünü karşılayabilen, hatta bazı yıllarda komşu ülkelere ihracat yapabilen bir üretim kapasitesine sahipti.

Ancak 2011 sonrasında tabloda köklü bir değişim yaşandı. Tarım arazilerinin bir kısmının çatışma bölgelerinde kalması, sulama altyapısının tahrip olması, gübre ve tohum tedarikindeki aksaklıklar ile üretici nüfusun büyük ölçüde yerinden edilmesi, tarımsal üretimi ciddi oranda geriletti. Nohut da bu gerilemeden payını aldı; ekim alanları daralırken, verim de düzensiz iklim koşulları ve girdi kıtlığı nedeniyle dalgalı bir seyir izledi.

Bugün gelinen noktada Suriye, geleneksel üretici kimliğini kısmen korumaya çalışsa da, artan nüfus ihtiyacı ile sınırlı üretim kapasitesi arasındaki makas, ülkeyi ithalata daha bağımlı hale getirdi. Bu durum, özellikle işlenmiş gıda sanayisi (leblebi üretimi, konserve nohut, humus üretimi gibi) için hammadde tedarikinde dışa açılmayı zorunlu kılıyor.

Suriye Mutfağında Nohutun Yeri

Nohutun Suriye'deki önemini anlamak için sadece üretim rakamlarına değil, tüketim alışkanlıklarına da bakmak gerekiyor. Humus, ülkenin hemen her sofrasında yer bulan, kahvaltıdan akşam yemeğine kadar tüketilen bir meze. Felafel ise sokak lezzeti olarak şehir hayatının vazgeçilmezlerinden. Bunların yanında haşlama nohut, pilav içine katılan nohut ve çeşitli çorbalarda kullanılan nohut, günlük beslenmenin önemli bir protein kaynağını oluşturuyor.

Bu yaygın tüketim alışkanlığı, savaş sonrası dönemde bile nohut talebinin görece istikrarlı kalmasını sağlıyor. Ekonomik zorluklara rağmen nohut, et ve süt ürünlerine kıyasla daha uygun maliyetli bir protein kaynağı olduğu için, düşen hane halkı gelirleri karşısında talebi koruyan -hatta bazı segmentlerde artıran- bir ürün konumunda.

Türkiye-Suriye Ticaretinde Yeni Dönem

Aralık 2024'te Suriye'de yaşanan yönetim değişikliği, iki ülke arasındaki ticari ilişkilerde de belirgin bir dönüşümün kapısını araladı. Türkiye Ticaret Bakanlığı, 8 Aralık 2024'ten itibaren Suriye ile karşılıklı ticarette önceki dönemde uygulanan kısıtlama listelerini kaldırdığını, ihracat, transit ve ithalat işlemlerinin normalleştirildiğini duyurdu. Bu adım, sınır kapılarından yapılan ticaretin diğer ülkelerle yapılan ticaretle aynı koşullara tabi tutulması anlamına geliyordu ve pratikte, Türk ihracatçıları için Suriye pazarına erişimi belirgin şekilde kolaylaştırdı.

Bu normalleşme sürecinin somut yansımaları da gecikmedi. Türkiye Cumhurbaşkanlığı'nın 2025 yılı dış ticaret verilerini değerlendirdiği açıklamalarda, Suriye'ye yapılan ihracatın güvenlik ortamındaki iyileşmeyle birlikte 1,3 milyar dolar arttığı vurgulandı. Ekonomik Kalkınma Vakfı'nın (İKV) 2025 yılı dış ticaret verilerine ilişkin değerlendirmesinde de, ihracatın değer bazında en fazla arttığı ülkeler arasında Almanya ve Birleşik Krallık'ın yanı sıra Suriye'nin de yer aldığı, ihracatın 1,3 milyar dolar arttığı belirtildi. Bu veriler, Suriye pazarının Türk ihracatçıları için yeniden canlanan bir destinasyon haline geldiğini açıkça ortaya koyuyor.

Ticaret Bakanlığı'nın açıklamalarına göre, Türkiye'nin Suriye'ye ihracatı 8 Aralık 2024 ile 17 Ağustos 2025 arasındaki dönemde, önceki yılın aynı dönemine kıyasla belirgin bir artış gösterdi ve Türkiye, Suriye'nin en büyük ticaret ortağı konumuna yerleşti. Bu gelişme tesadüfi değil; iki ülke arasındaki coğrafi yakınlık, kara sınır kapılarının aktif kullanımı ve lojistik maliyetlerin diğer alternatif tedarikçilere kıyasla düşük olması, Türkiye'yi doğal bir tedarik merkezi haline getiriyor.

Öte yandan, ticaretin her zaman düz bir çizgide ilerlemediğini de belirtmek gerekiyor. 2025 yazında Suriye tarafı, kısa süreliğine bazı tarım ürünlerinde ithalat sınırlaması uygulamıştı; ancak bu tür önlemlerin dönemsel ve geçici nitelikte olduğu resmi açıklamalarla teyit edildi. Bu, gelişmekte olan bir pazarla çalışırken karşılaşılabilecek doğal dalgalanmalardan biri ve uzun vadeli ticaret planlaması yapan firmaların bu tür kısa vadeli dalgalanmalara karşı esnek bir tedarik stratejisi kurması öneriliyor.

Suriye'nin İthalat İhtiyacı ve Nohutun Yeri

Suriye'nin dünya genelinden yaptığı ithalatta öne çıkan kalemler arasında ayçiçeği yağı, buğday unu, pirinç, şeker, hayvan yemi ve temel gıda maddeleri yer alıyor. Bu liste, ülkenin gıda güvenliği açısından hâlâ dışa bağımlı olduğu alanları net biçimde gösteriyor. Nohut, doğrudan bu resmi listelerde her zaman öne çıkan bir kalem olarak yer almasa da, baklagil grubunun genel ithalat ihtiyacı içinde değerlendirilmesi gereken bir ürün. Özellikle şehir merkezlerindeki nüfus yoğunluğu ve yerel üretimin toparlanma sürecinin henüz tamamlanmamış olması, işlenmiş gıda sanayisi için (leblebi, humus, konserve ürünler) hammadde ithalatını gündemde tutuyor.

Bölgesel ticaret dinamikleri açısından bakıldığında, Rusya'nın 1 Ocak 2025 itibarıyla bezelye, nohut ve mercimek ihracatına gümrük değerinin yüzde 5'i oranında ihracat vergisi uygulamaya başlaması, geleneksel tedarikçilerden biri olan Rusya'nın rekabet gücünü bir miktar zayıflattı. Bu tür gelişmeler, coğrafi olarak daha yakın ve lojistik maliyeti daha düşük olan Türkiye gibi tedarikçiler için nispi bir avantaj yaratabiliyor.

Türkiye'nin Nohut Üretim Kapasitesi ve İhracat Potansiyeli

Türkiye, nohut üretiminde dünyanın önde gelen ülkelerinden biri. TÜİK'in açıkladığı 2025 yılı bitkisel üretim verilerine göre, Türkiye'de nohut üretimi 413 bin ton seviyesinde gerçekleşti. Bu üretim, başta İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu olmak üzere geniş bir coğrafyaya yayılıyor; Aksaray gibi iller, havza bazlı destekleme modelleri kapsamında nohut üretiminin desteklendiği bölgeler arasında yer alıyor.

Türkiye'nin bu üretim kapasitesi, iç tüketimin yanı sıra ihracata da imkan tanıyor. Coğrafi yakınlık, kara sınır kapılarının aktif kullanılabilirliği ve iki ülke arasındaki ticari ilişkilerin normalleşme süreci bir araya geldiğinde, Türk nohut ihracatçıları için Suriye pazarı stratejik bir fırsat alanı olarak öne çıkıyor.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken bir husus var: Türkiye'den Suriye'ye ihracatta, eski rejim döneminden kalan bazı ticaret engelleri tamamen ortadan kalkmış olsa da, iki ülke arasında 2011'de askıya alınan Serbest Ticaret Anlaşması'nın yeniden hayata geçirilmesi süreci henüz tamamlanmadı. Bu, özellikle gümrük vergisi oranları açısından ihracatçılar için maliyet kalemini etkileyen bir unsur olmaya devam ediyor. Sektör temsilcileri, kapsamlı bir yeni Serbest Ticaret Anlaşması çalışmasının gündemde olduğunu belirtse de, muhatap ülkede kurumsal yasal altyapının henüz tam olarak oturmamış olması, bu sürecin zamanlamasını belirsiz kılıyor.

Şam Fuarı ve Kurumsal Görünürlüğün Önemi

Türkiye-Suriye ticari ilişkilerinin yeniden inşa edildiği bu dönemde, kurumsal görünürlük kazanmak isteyen firmalar için Şam Uluslararası Fuarı gibi organizasyonlar önemli bir platform sunuyor. 2025 yılında düzenlenen fuara Ticaret Bakanı ile birlikte 100'e yakın Türk firmasının katılım gösterdiği ve yaklaşık 1000 metrekarelik bir Türkiye pavyonunun açıldığı kaydedildi. Bu tür organizasyonlar, hem yerel alıcılarla doğrudan temas kurma hem de pazarın güncel ihtiyaçlarını yerinde gözlemleme açısından, özellikle gıda ve tarım ürünleri ihracatçıları için değerli fırsatlar sunuyor.

Nohut İhracatında Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

Suriye pazarına nohut ihracatı düşünen firmalar için birkaç kritik başlık öne çıkıyor. Gümrük ve belge süreçleri: Normalleşme süreciyle birlikte prosedürler büyük ölçüde basitleşmiş olsa da, güncel mevzuatın ve GTİP bazlı vergi oranlarının düzenli olarak takip edilmesi gerekiyor; mevzuat, hızla değişen bir yeniden yapılanma sürecinin parçası olduğu için, ihracat öncesi güncel bilgi teyidi büyük önem taşıyor. Ödeme güvenliği: Yeniden yapılanma sürecindeki bir ekonomide, ödeme koşullarının netleştirilmesi ve mümkünse akreditif veya benzeri güvence mekanizmalarının kullanılması, ticari riski azaltmanın en etkili yollarından biri.

Lojistik planlama da kritik: Kara sınır kapıları üzerinden yapılan taşımacılıkta, güzergah güvenliği ve zamanlama, teslimat sürecinin öngörülebilirliği açısından belirleyici; bölgesel ticaret ofisleri ve odalarla koordinasyon, bu noktada büyük kolaylık sağlıyor. Ürün kalitesi ve ambalaj standartları da göz ardı edilmemeli: Nohut gibi doğrudan gıda sanayisinde kullanılan bir üründe, tane iriliği, renk homojenliği ve nem oranı gibi kalite parametreleri, alıcı memnuniyeti açısından belirleyici; ambalajlama standartlarının hedef pazarın beklentileriyle uyumlu olması da ihracatın sürdürülebilirliği için önemli. Son olarak yerel iş ortaklıkları kurmak fark yaratıyor: Doğrudan ihracatın yanı sıra, yerel distribütörler veya toptancılarla kurulan iş birlikleri, pazara giriş sürecini hızlandırabiliyor ve talep dalgalanmalarına karşı daha esnek bir yapı sağlıyor.

Uzun Vadeli Bakış: Suriye Pazarı Nereye Gidiyor?

Suriye'nin yeniden yapılanma süreci, sadece siyasi değil, aynı zamanda ekonomik açıdan da uzun soluklu bir dönüşümün başlangıcı niteliğinde. Tarım sektörünün toparlanması, sulama altyapısının yeniden inşası ve üretici nüfusun geri dönüşü gibi süreçler zaman alacak. Bu ara dönemde, gıda güvenliği ihtiyacının büyük bölümü ithalatla karşılanmaya devam edecek gibi görünüyor.

Türkiye açısından bakıldığında, bu tablo hem kısa vadeli hem de orta-uzun vadeli fırsatlar barındırıyor. Kısa vadede, mevcut üretim fazlasının komşu pazara yönlendirilmesi mümkün; orta-uzun vadede ise, Suriye'nin kendi tarımsal üretim kapasitesini yeniden inşa etme sürecinde, tohumluk, gübre ve tarımsal ekipman gibi alanlarda da iş birliği fırsatları doğabilir. Nohut ve diğer baklagil ürünlerindeki ticaret, bu daha geniş ekonomik ilişkinin sadece bir parçası olarak değerlendirilmeli.

Bölgesel Üretim Merkezleri ve Yeniden Yapılanma Süreci

Suriye'nin tarımsal coğrafyasına daha yakından bakıldığında, nohut üretiminin tarihsel olarak yoğunlaştığı bölgelerin, aynı zamanda çatışmalardan en fazla etkilenen bölgelerle örtüştüğü görülüyor. Halep kırsalı, İdlib çevresi ve kuzeydoğu bölgeleri, hem buğday hem de baklagil üretiminde ülkenin geleneksel tahıl ambarı konumundaydı. Bu bölgelerdeki tarım altyapısının yeniden kurulması -sulama kanallarının onarımı, tarım makinelerinin yenilenmesi, kaliteli tohumluğa erişimin sağlanması- yıllar sürecek bir süreç.

Bu yeniden yapılanma sürecinde uluslararası kalkınma kuruluşları ve tarım örgütleri de zaman zaman tohumluk dağıtımı ve teknik destek programları yürütüyor. Ancak bu tür programların kapsamı, ülkenin toplam ihtiyacını karşılamaktan uzak kalabiliyor. Bu da, orta vadede bile Suriye'nin baklagil ithalatına belirli oranda bağımlı kalmaya devam edeceği anlamına geliyor. Nohut özelinde, hem tohumluk kalitesi hem de sulama imkanlarının sınırlı olması, verim artışını yavaşlatan başlıca etkenler arasında sayılabilir.

Nohut Türleri ve Suriye Pazarının Tercihleri

Dünya nohut ticaretinde başlıca iki tip öne çıkıyor: iri taneli, açık renkli "kabuli" tipi nohut ve daha küçük, koyu renkli "desi" tipi nohut. Ortadoğu mutfağı geleneksel olarak kabuli tipi nohudu tercih ediyor; bu tip, hem haşlama hem de humus ve felafel gibi işlenmiş ürünlerde daha yaygın kullanılıyor. Türkiye'nin ürettiği nohutun büyük bölümü de kabuli tipte olduğu için, bu durum Türk ihracatçıları açısından ürün-pazar uyumu bakımından doğal bir avantaj oluşturuyor.

Tane iriliği, alıcılar için önemli bir kalite göstergesi. Özellikle humus ve leblebi üretiminde kullanılacak nohutlarda, homojen tane büyüklüğü ve düşük kırık oranı, işleme verimliliğini doğrudan etkiliyor. İhracat öncesinde nohudun elenmesi ve sınıflandırılması, alıcı memnuniyetini artıran ve tekrar sipariş oranını yükselten bir uygulama olarak öne çıkıyor.

Humus ve İşlenmiş Nohut Ürünleri Sanayisi

Suriye'de savaş öncesi dönemde gelişmiş bir gıda işleme sanayisi bulunuyordu; humus, felafel karışımı ve konserve nohut üretimi yapan küçük ve orta ölçekli işletmeler, hem iç pazara hem de bölgesel ihracata hizmet ediyordu. Bu sanayinin bir kısmı çatışma döneminde faaliyetini durdurmak zorunda kalsa da, güvenlik ortamının iyileşmesiyle birlikte yeniden canlanma belirtileri gösteriyor.

İşlenmiş gıda sanayisinin yeniden ayağa kalkması, ham nohut talebini de doğrudan etkileyen bir faktör. Zira bu sanayi, sadece iç tüketim için değil, aynı zamanda bölgesel ihracat potansiyeli taşıyan bir üretim zinciri oluşturuyor. Türk tedarikçiler için bu, sadece nihai tüketiciye değil, aynı zamanda işleme tesislerine yönelik toptan hammadde tedariki anlamında da bir fırsat alanı yaratıyor. Özellikle büyük hacimli, standart kalitede ve düzenli sevkiyat garantisi sunan tedarikçiler, bu tür sanayi müşterileri nezdinde tercih edilme şansını artırıyor.

Diğer Tedarikçi Ülkelerle Rekabet

Suriye pazarına nohut tedarik eden veya tedarik etme potansiyeli taşıyan ülkeler arasında Türkiye'nin yanı sıra, geleneksel olarak Rusya, Kazakistan ve Meksika gibi büyük nohut üreticileri de sayılabilir. Ancak bu ülkelerin Suriye'ye lojistik erişimi, Türkiye'ye kıyasla çok daha uzun ve maliyetli. Deniz yoluyla yapılan sevkiyatlar, hem süre hem de navlun maliyeti açısından kara sınırı üzerinden yapılan ticarete göre dezavantajlı kalıyor.

Bu rekabet ortamında Türkiye'nin elini güçlendiren bir diğer unsur, ikili ticari ilişkilerin siyasi düzeyde de desteklenmesi. Yüksek düzeyli ziyaretler, ticaret heyetleri ve fuar katılımları, sadece sembolik değil, aynı zamanda pratik iş bağlantılarının kurulmasını hızlandıran adımlar olarak işlev görüyor. Bölgesel ticaret odalarının ve ihracatçı birliklerinin bu süreçteki aktif rolü, özellikle küçük ve orta ölçekli firmaların pazara giriş maliyetini düşürmesi açısından önemli.

Fiyatlandırma ve Ödeme Yapıları Üzerine Gözlemler

Yeniden yapılanma sürecindeki bir ekonomiyle ticaret yaparken, fiyatlandırma ve ödeme yapıları konusunda standart uygulamalardan farklı yaklaşımlar gerekebiliyor. Döviz kuru istikrarsızlığı, yerel bankacılık altyapısının sınırlı kapasitesi ve uluslararası ödeme sistemlerine erişimdeki kısıtlamalar, ihracatçıların ödeme risklerini dikkatli yönetmesini gerektiriyor.

Bu koşullarda, küçük partilerle başlayıp güven ilişkisi kuruldukça hacmi artırmak, birçok ihracatçının tercih ettiği temkinli bir yaklaşım. Peşin ödeme veya kısmi peşinat uygulamaları, özellikle yeni kurulan iş ilişkilerinde risk azaltıcı bir rol oynuyor. Bununla birlikte, pazarın büyüme potansiyeli göz önüne alındığında, uzun vadeli ve güvene dayalı iş ortaklıkları kuran firmaların, rekabet avantajı elde etme şansı da o denli yüksek.

İhracatçı Firmalar İçin Pratik Bir Kontrol Listesi

Suriye pazarına yeni açılmayı planlayan firmalar için, sürecin baştan doğru kurgulanması ilerideki sorunları büyük ölçüde önleyebiliyor. Öncelikle, güncel gümrük mevzuatının ve ilgili GTİP kodlarının teyit edilmesi gerekiyor; zira yeniden yapılanma sürecindeki bir ticaret rejiminde düzenlemeler zaman zaman güncellenebiliyor. İkinci olarak, muhatap firmanın veya distribütörün geçmiş ticaret kayıtlarının ve piyasadaki itibarının araştırılması, özellikle yeni kurulan iş ilişkilerinde önemli bir güvence adımı.

Üçüncü olarak, sevkiyat öncesinde ürün numunesi üzerinden kalite teyidi yapılması -tane iriliği, nem oranı, kırık oranı gibi parametrelerin belgelenmesi- alıcı ile satıcı arasında olası anlaşmazlıkları önleyici bir adım olarak öne çıkıyor. Son olarak, sınır kapısı ve gümrükleme sürecinde deneyimli bir lojistik veya gümrük müşaviri firmasıyla çalışmak, özellikle ilk sevkiyatlarda sürecin sorunsuz ilerlemesi açısından önemli bir güvence sağlıyor.

Talep Tahmini Yaparken Dikkat Edilmesi Gerekenler

Suriye gibi yeniden yapılanma sürecindeki bir pazarda talep tahmini yapmak, istikrarlı ekonomilere kıyasla daha fazla belirsizlik barındırıyor. Nüfusun bir kısmının hâlâ yurt dışında bulunması, gönüllü geri dönüşlerin hızı ve bölgeler arası güvenlik farklılıkları, iç pazardaki tüketim hacmini doğrudan etkileyen değişkenler arasında. Bu nedenle, tek seferlik büyük hacimli bir ihracat kararı yerine, kademeli ve öğrenmeye dayalı bir pazara giriş stratejisi -küçük partilerle başlayıp geri bildirimlere göre hacmi artırma- birçok ihracatçı için daha sağlıklı bir yol olarak görülüyor.

Aynı zamanda, mevsimsel tüketim eğilimlerinin de göz önünde bulundurulması gerekiyor. Ramazan ayı öncesi ve sırasında, nohut başta olmak üzere baklagil tüketiminin belirgin şekilde arttığı biliniyor; bu dönemlere denk gelen sevkiyat planlaması, talebin en yüksek olduğu zaman diliminde pazarda bulunmayı sağlayarak rekabet avantajı yaratabilir.

Genel Değerlendirme: Riskler ve Fırsatlar Bir Arada

Her gelişmekte olan veya yeniden yapılanma sürecindeki pazarda olduğu gibi, Suriye'de de fırsatlar risklerden bağımsız değil. Siyasi ve ekonomik istikrarın tam anlamıyla oturmamış olması, mevzuatın hâlâ şekillenme aşamasında bulunması ve ödeme altyapısındaki kısıtlamalar, temkinli bir yaklaşımı gerektiriyor. Ancak aynı zamanda, erken giriş yapan ve güvene dayalı iş ilişkileri kuran firmaların, pazar olgunlaştıkça önemli bir rekabet avantajı elde etme potansiyeli de yüksek.

Türkiye'nin coğrafi yakınlığı, üretim kapasitesi ve gelişen ikili ticari ilişkileri bir araya geldiğinde, nohut ve diğer baklagil ürünlerinde Suriye pazarı, dikkatli ve bilgiye dayalı bir strateji ile yaklaşan firmalar için gerçek bir büyüme alanı sunuyor.

Sonuç

Suriye'de nohut, hem kültürel hem de ekonomik anlamda derin kökleri olan bir ürün. On beş yılı aşkın bir krizin ardından ülkenin tarımsal üretim kapasitesi henüz eski seviyesine ulaşamamış olsa da, değişmeyen bir gerçek var: nohut, Suriye mutfağının ve gündelik beslenmesinin merkezinde kalmaya devam ediyor. Bu istikrarlı talep, Aralık 2024'ten bu yana hızlanan ticari normalleşme süreciyle birleştiğinde, coğrafi yakınlığı ve üretim kapasitesiyle Türkiye'yi doğal bir tedarikçi konumuna taşıyor.

Elbette bu fırsatı değerlendirmek isteyen firmaların, değişken mevzuat, ödeme güvenliği ve lojistik planlama gibi başlıklarda temkinli ve bilgiye dayalı adımlar atması gerekiyor. Ancak doğru hazırlıkla yaklaşan firmalar için Suriye pazarı, önümüzdeki dönemde Türk tarım ve gıda ihracatının önemli büyüme alanlarından biri olmaya aday görünüyor.